ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਲੋਕ ਅਜਿਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੀਆਂ ਪੈੜਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹੀ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦੇ, ਸਗੋਂ ਤੁਹਾਡੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵਸਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮੇਰੀ ਬੀਬੀ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸਨ। ਅਤੇ ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਕਹੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਜਾਂ ਬਹੁਤੇ ਵੇਰਵੇ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਮੈਨੂੰ ਬੱਸ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਯਾਦ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਛੋਹ ਦੀ ਨਰਮਾਈ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ।
ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਘਰ ਵਰਗੀ ਮਹਿਕ ਆਉਂਦੀ ਸੀ। ਕਿਸੇ ਇੱਟਾਂ-ਗਾਰੇ ਵਾਲੇ ਖਾਸ ਘਰ ਦੀ ਨਹੀਂ ਜਿਸਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਨਕਸ਼ੇ ‘ਤੇ ਲੱਭ ਸਕੋ, ਸਗੋਂ ‘ਘਰ’ ਹੋਣ ਦੇ ਅਹਿਸਾਸ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ - ਨਿੱਘੀ ਅਤੇ ਮਿੱਠੀ। ਉਹ ਮਹਿਕ ਦੇਸੀ ਘਿਓ, ਪੁਰਾਣੇ ਸੂਤੀ ਕੱਪੜਿਆਂ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੀ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਸੀ ਜਿਸਨੂੰ ਮੈਂ ਕਦੇ ਲਫ਼ਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਬਿਆਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੀ। ਸ਼ਾਇਦ ਕਦੇ ਕਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਕਾਂਗੀ। ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਜਾਣ-ਬੁੱਝ ਕੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਕੈਦ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।
“ਇੱਕ ਵਾਰ, ਇੱਕ ਰਾਜਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ।”
ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਗਰਮੀਆਂ ਦੀਆਂ ਉਹ ਰਾਤਾਂ, ਜਦੋਂ ਦੇਰ ਰਾਤ ਤੱਕ ਵਿਹੜੇ ਵਿੱਚ ਬੈਠਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਵਿਹੜੇ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਬੈਠ ਜਾਂਦੇ। ਉਹ ਸਾਡੇ ਵੱਲ ਪੱਖਾ ਮੋੜ ਦਿੰਦੇ, ਉਹ ਖੜਕਦਾ ਹੋਇਆ ਵੱਡਾ ਪੱਖਾ ਜਿਸਦੀ ਠੰਢੀ ਹਵਾ ਵਿਹੜੇ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਹ ਆਪਣੀ ਕਹਾਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ। ਅਸੀਂ (ਮੈਂ ਤੇ ਮੇਰਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ) ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਗੋਦੀ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਲੈਂਦੇ। ਉੱਪਰ ਤਾਰਿਆਂ ਭਰਿਆ ਅਸਮਾਨ ਹੁੰਦਾ। ਵਿਹੜੇ ਦੀ ਉਸ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਅਤੇ ਪੱਖੇ ਦਾ ਖੜਾਕ।
ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇੱਕ ਸਿੱਖਿਆ ‘ਤੇ ਮੁੱਕਦੀਆਂ ਸਨ। ਹਮੇਸ਼ਾ। ਇੱਕ ਰਾਜੇ, ਇੱਕ ਚਲਾਕ ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਮੂਰਖ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਇੱਕ ਸਬਕ, ਜੋ ਉਹ ਇੰਨੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਕਹਾਣੀਆਂ ਹੀ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਰਹੇ ਹੋਣ।
ਮੇਰੇ ਸੱਤ-ਅੱਠ ਸਾਲ ਦੇ ਬਚਪਨ ਨੂੰ ਉਹ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਸਨ।
ਅਤੇ ਅੱਜ, ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਕਹਿਣ ਲੱਗਿਆਂ ਅਫ਼ਸੋਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਸਬਕ ਯਾਦ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹਨ।
ਮੈਨੂੰ ਜੋ ਯਾਦ ਹੈ, ਉਹ ਹੈ ਉੱਥੇ ਬੈਠਣ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ। ਉਸ ਦਾਇਰੇ ਵਿੱਚ ਮਿਲਣ ਵਾਲਾ ਖਾਸ ਨਿੱਘ। ਗਰਮੀਆਂ ਦੀ ਉਸ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਗੂੰਜਦੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼।
ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ
ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦਾ ਰੰਗ ਭੂਰਾ-ਨੀਲਾ ਸੀ। ਕਾਲੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਸਾਡੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ, ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਇੱਕ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈਰਾਨੀ ਵਾਂਗ ਸਨ - ਹਲਕੀਆਂ, ਠਹਿਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਪੁਰਾਣੇ ਦੌਰ ਦੀਆਂ। ਇਹ ਉਹ ਅੱਖਾਂ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਬਹੁਤ ਰੰਗ ਦੇਖੇ ਹਨ।
ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਦਸਵੀਂ ਜਮਾਤ ਪਾਸ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਹ ਬੜੇ ਮਾਣ ਨਾਲ ਇਹ ਗੱਲ ਦੱਸਦੇ ਸਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਹੰਕਾਰ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਸੱਚਾ ਸਵੈ-ਮਾਣ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ, “ਉਸ ਜ਼ਮਾਨੇ ਵਿੱਚ, ਦਸਵੀਂ ਪਾਸ ਕਰਨਾ ਡਿਗਰੀ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਸੀ।” ਅਤੇ ਉਹ ਸਹੀ ਵੀ ਸਨ। ਉਸ ਦੌਰ ਦੀ ਇੱਕ ਕੁੜੀ ਲਈ, ਜਦੋਂ ਧੀਆਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਉਣਾ ਕੋਈ ਤਰਜੀਹ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੁੰਦੀ, ਦਸਵੀਂ ਪਾਸ ਕਰਨ ਦਾ ਮਤਲਬ ਸੀ ਕਿ ਜਾਂ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਲਈ ਲੜਾਈ ਲੜੀ ਸੀ, ਜਾਂ ਫਿਰ ਉਹ ਖੁਦ ਆਪਣੇ ਲਈ ਲੜੇ ਸਨ। ਕਾਸ਼, ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸੱਚ ਕੀ ਸੀ।
ਉਹ ਇੱਕ ਅਧਿਆਪਕ ਬਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ।
ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਰਸਮੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਅਧਿਆਪਕ ਨਾ ਬਣ ਸਕੇ - ਉਹਨਾਂ ਕੋਲ ਕੋਈ ਕਲਾਸਰੂਮ, ਤਨਖਾਹ ਜਾਂ ਮੇਜ਼ ‘ਤੇ ਰੱਖੀ ਨੇਮ-ਪਲੇਟ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਚਾਰ ਬੱਚੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਪੜਾਇਆ-ਲਿਖਾਇਆ। ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਦੋ ਬੇਟੀਆਂ ਜੋ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਅਧਿਆਪਕ ਬਣੀਆਂ ਅਤੇ ਦੋ ਬੇਟੇ ਜਿੰਨਾ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਾਰੇ ਸਭ ਕੁਝ ਸਿਖਾਇਆ। ਜੋ ਗਿਆਨ ਬੀਬੀ ਨੇ ਕਿਸੇ ਕਲਾਸਰੂਮ ਵਿੱਚ ਵੰਡਣਾ ਸੀ, ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਝੋਲੀ ਪਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਾਡੀ।
ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਹੱਥ
ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਨਾੜਾਂ ਨੂੰ ਛੂੰਹਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ।
ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋ ਕਿ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਕਿਵੇਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ - ਉੱਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਨਾੜਾਂ, ਜੋ ਚਮੜੀ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਇੱਕ ਪੂਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਬਿਆਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ‘ਤੇ ਉਂਗਲਾਂ ਇੰਝ ਫੇਰਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਨਕਸ਼ੇ ‘ਤੇ ਨਦੀਆਂ ਵਾਹ ਰਹੀ ਹੋਵਾਂ।
ਮੈਂ ਅੱਜ ਵੀ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਛੋਹ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹਾਂ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਚਮੜੀ ਦਾ ਨਿੱਘ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਨਰਮਾਈ। ਮੇਰੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਫੜੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਅਤੇ ਠਹਿਰੇ ਹੋਏ ਹੱਥਾਂ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ।
ਕੁਝ ਯਾਦਾਂ ਸਾਡੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਵਸ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਹੱਥ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹਨ। ਅਤੇ ਉਹ ਖੁਸ਼ਬੂ ਦੂਜੀ।
ਕਿਤਾਬਾਂ ਅਤੇ ਬਾਣੀ
ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸ਼ੌਕ ਸੀ।
ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਤਾਬਾਂ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਦੇਖ ਕੇ ਹੀ ਵੱਡੀ ਹੋਈ ਹਾਂ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦੌਰ ਅਤੇ ਪਿਛੋਕੜ ਵਾਲੀ ਔਰਤ ਲਈ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦਾ ਹੋਣਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਕੋਲ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਸਨ। ਉਹ ਕਿਤਾਬਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਹਿਜਤਾ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹਦੇ ਸਨ। ਪੜ੍ਹਨਾ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਕੋਈ ਦਿਖਾਵਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਇਹ ਤਾਂ ਬੱਸ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ।
ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਪੜ੍ਹਨਾ ਅਤੇ ਪਾਠ ਕਰਨਾ, ਕੋਈ ਵੱਖਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਮੈਂ ਕਦੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਖਾਲੀ ਨਹੀਂ ਦੇਖੇ, ਜਾਂ ਤਾਂ ਕੋਈ ਕਿਤਾਬ ਹੁੰਦੀ ਜਾਂ ਫਿਰ ਗੁਟਕਾ ਸਾਹਿਬ। ਉਹ ਬਹੁਤ ਪਾਠ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ। ਤੜਕੇ ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ, ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਰਹਿਰਾਸ ਸਾਹਿਬ, ਅਤੇ ਦਿਨ ਦੇ ਰੁਝੇਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਿਤੇ ਨਾ ਕਿਤੇ ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ। ਇਹ ਕੋਈ ਕਦੇ-ਕਦਾਈਂ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਹ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ, ਨਿਰੰਤਰ ਅਤੇ ਠਹਿਰਾਅ ਭਰਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਬੁੱਲ੍ਹ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਇੰਝ ਉਚਾਰਦੇ ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਹਿੰਦਾ ਹੋਵੇ - ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਰੁਕਾਵਟ, ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇ।
ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਇਆ ਕਿ ਮੈਂ ਵੀ ਪਾਠ ਸਿੱਖਾਂ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਰਹਿਰਾਸ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ੁਬਾਨੀ ਯਾਦ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ, ਬਿਲਕੁਲ ਇੱਕ ਅਸਲੀ ਅਧਿਆਪਕ ਵਾਂਗ - ਬੜੇ ਸਬਰ ਨਾਲ, ਬਿਨਾਂ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਵਾਏ ਕਿ ਮੈਂ ਕੁਝ ਭੁੱਲ ਕੇ ਕੋਈ ਮੂਰਖਤਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਇੱਕ ਸਮਾਂ ਆਇਆ ਜਦੋਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ ਸੁਣਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਕਿ ਮੈਂ ਉਹ ਇਮਤਿਹਾਨ ਪਾਸ ਕੀਤੇ ਜਾਂ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਜੋਗਾ ਪਾਠ ਜ਼ਰੂਰ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਸੀ।
ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਿੱਠਾ ਬਹੁਤ ਪਸੰਦ ਸੀ। ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਭੋਗ।
ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤਾ ਕੁਝ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਕੌੜਾ ਸੱਚ ਹੈ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੇਰੇ ਮਨ ‘ਤੇ ਬੋਝ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਉਹ ਮੇਰੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਖੂਬਸੂਰਤ ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਜਿਸਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਜਾਗਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੁਪਨਾ ਪਿਆਰਾ ਸੀ, ਉਸਦੇ ਮਾਅਨੇ ਸਨ, ਤੁਸੀਂ ਲਗਭਗ ਉਸਨੂੰ ਛੂਹ ਸਕਦੇ ਹੋ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਉਸਨੂੰ ਫੜਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹੋ ਤਾਂ ਵੇਰਵੇ ਧੁੰਦਲੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਪਿਆਰਾ ਸੁਪਨਾ ਜਿਸਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਭੁੱਲਦੇ। ਉਹ ਮੇਰੇ ਲਈ ਬਿਲਕੁਲ ਉਹੀ ਹਨ।
ਉਹ ਖੁਸ਼ਬੂ।
ਉਹ ਹੱਥ।
ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਿੱਕੀਆਂ ਬੂਟੀਆਂ ਵਾਲੇ ਸੂਟ।
ਇੱਕ ਵਾਰ, ਇੱਕ ਰਾਜਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ।
ਉਹ ਭੂਰੀਆਂ-ਨੀਲੀਆਂ ਅੱਖਾਂ।
ਅਤੇ ਹਰ ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀ ਉਹ ਸਿੱਖਿਆ, ਜਿਸਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀ ਸੀ ਅਤੇ ਹੁਣ ਇੰਨੀ ਭੁਲੱਕੜ ਹਾਂ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਯਾਦ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਯਕੀਨ ਹੈ ਕਿ ਅਣਜਾਣੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਹੀ, ਮੈਂ ਉਹ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਜੀਅ ਰਹੀ ਹਾਂ। ਬਹੁਤ ਚੁੱਪ-ਚਾਪ। ਬਿਨਾਂ ਜਾਣੇ।
ਜੋ ਲੋਕ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਸਾਡੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਨੂੰ ਘੜਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਇਹੀ ਖਾਸੀਅਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਾਦ ਹੋਣ। ਪਰ ਉਹ ਤੁਹਾਡੇ ਪੈਰਾਂ ਹੇਠਲੀ ਜ਼ਮੀਨ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰ ਕਰਦੀ ਹਾਂ, ਬੀਬੀ।
ਕਦੇ ਕਿਹਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਜਾਂ ਓਦੋਂ ਕੋਈ ਕਹਿੰਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪਰ ਅੱਜ ਮੈਂ ਥੋਨੂੰ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ ਕਿ,
ਤੁਸੀਂ ਇੱਕ ਮਿੱਠੇ ਸੁਪਨੇ ਵਰਗੇ ਹੋ ਤੇ ਮੈਂ ਥੋਨੂੰ ਰੋਜ਼ ਯਾਦ ਕਰਦੀ ਹਾਂ।
